Dört Dilli Akademik Terimler Sözlüğü

TR: İbn Haldûn'un Mukaddime eserinde geliştirdiği; insan topluluklarının yerleşik ve göçebe yaşam biçimlerini, kurumsal devlet oluşumunu, iktisadi işbölümünü ve ilimlerin gelişimini nedensellik ilkeleriyle inceleyen bağımsız toplum bilimi.

KU: Di Mukaddimeya Îbn Xeldûn de zanista serbixwe ya ku jiyana civakî, bajarvanî, aborî, avabûna dewletan û pêşketina zanistan li gorî rêgezên sedem û encamê lêkolîn dike.

AR: العلم المستقل الذي أسسه ابن خلدون في المقدمة لدراسة الاجتماع الإنساني وأحوال البدو والحضر، وأطوار الدول، والمعاش والصنائع والعلوم وفق قوانين السببية التاريخية.

EN: The independent science of human social organization, urbanization, political economy, and historical causality formulated by Ibn Khaldun in Al-Muqaddimah.

TR: Toplulukları ortak bir gaye etrafında kenetleyen, karşılıklı koruma ve siyasi kurumsallaşma iradesi doğuran toplumsal dayanışma ve aidiyet bağı.

KU: Girêdana civakî û giyanê piştgiriyê yê ku civakan li dora armanceke hevpar dicivîne û hêza avakirina saziyên siyasî û dadwerî dide wan.

AR: الرابطة الاجتماعية والمعنوية التي تجمع أفراد الجماعة على التناصر والتعاضد ودفع العدوان وإقامة العمران السياسي والدولة.

EN: The foundational bond of social cohesion, mutual defense, and collective consciousness that enables communities to establish civic institutions and states.

TR: Varlıkların hakikatini, nedenlerini ve insan eylemlerinin ahlaki-toplumsal gayesini akli kanıtlarla (burhan) araştıran külli felsefe ve bilim disiplini.

KU: Zanista gerdûnî û felsefî ya ku heqîqeta hebûnê, sedemên xwezayî û exlaqê civakî bi delîlên aqilane û mantiqî vedikole.

AR: معرفة حقائق الأشياء على ما هي عليه في الوجود بقدر الطاقة البشرية، والجمع بين العلم البرهاني النظري والعمل الأخلاقي والمدني الفاضل.

EN: Comprehensive philosophical wisdom and scientific inquiry into the nature of being, causality, and ethical civic flourishing.

TR: Fârâbî ve İbn Sînâ mantığında; doğruluğu zorunlu ve evrensel öncüllerden hareketle kesin bilimsel bilgi (yakîn) üreten kıyas ve kanıtlama yöntemi.

KU: Di mantiqa Farabî û Îbn Sîna de rêbaza qiyas û delîlandinê ya ku ji pêşgotinên rast û gerdûnî zanîna zanistî ya misoger hildiberîne.

AR: القياس المؤلف من مقدمات يقينية صادقة بالذات ينتج عنها العلم اليقيني الضروري في العلوم الفلسفية والرياضية والطبيعية.

EN: In classical logic (Al-Farabi, Avicenna), a syllogistic proof constructed from necessary, verifiable premises that yields certain scientific knowledge.

TR: Gökyüzü cisimlerinin hareketlerini, güneş ve ay tutulmalarını büyük ölçekli geometrik aletlerle (fahri sekstant, usturlab, halkalı küre) ölçen ve zîc tabloları hazırlayan bilimsel araştırma kurumu.

KU: Saziya zanistî ya ku bi amûrên mezin ên geometrîk tevgera stêrk, roj û heyvê dipîve û katalogên stêrnasiyê (zîc) amade dike.

AR: المؤسسة العلمية المجهزة بآلات الرصد الفلكية الدقيقة كالسدس الفخري والأسطرلاب وذات الحلق لقياس حركات الكواكب وتحرير الأزياج الفلكية.

EN: A scientific institution equipped with precision instruments (such as mural sextants, astrolabes, and armillary spheres) for empirical celestial observation.

TR: Gözlemevlerinde yapılan uzun süreli ölçümler sonucunda gezegen konumlarını, trigonometrik sinüs-tanjant cetvellerini ve sabit yıldızların koordinatlarını içeren matematiksel astronomi el kitabı.

KU: Pirtûka matematîkî û stêrnasiyê ya ku li ser بنgeha çavdêriyên rasatxaneyan cihê gerstêrkan, tabloyên trîgonometrîk û koordînatên stêrkan tomar dike.

AR: كتاب الجداول الفلكية والرياضية الذي يجمع نتائج الأرصاد لحساب مواقع الكواكب وحركاتها والجداول المثلثية وأقدار النجوم الثابتة.

EN: A mathematical astronomy handbook compiling observational tables of planetary positions, trigonometric functions, and fixed star coordinates.

TR: İbnü'l-Heysem'in Kitâbü'l-Menâzır eserinde kurumsallaştırdığı; hipotezlerin değişkenleri kontrol edilmiş fiziksel düzeneklerle sınanması ve matematiksel olarak kanıtlanması yöntemi.

KU: Rêbaza zanistî ya ku Îbnul-Heysem di Kitabul-Menazîr de pêş xistiye; ceribandina hîpotezan bi amûrên fîzîkî yên kontrolkirî û îspatkirina matematîkî.

AR: المنهج التجريبي المحكوم الذي أسسه ابن الهيثم في كتاب المناظر لاختبار الفروض الفيزيائية والبصرية عبر التجربة الحسية والبرهان الهندسي.

EN: The methodological principle introduced by Ibn al-Haytham (Alhazen) requiring hypotheses to be tested through repeatable, controlled physical experiments and geometric proof.

TR: Işığın doğrusal yayılımını, görüntü tersliğini ve görme optiğini deneysel olarak kanıtlamak amacıyla kullanılan küçük delikli karanlık oda düzeneği.

KU: Amûra odeya tarî ya bi kuneke biçûk ku ji bo îspatkirina belavbûna rasterê ya ronahiyê û çawaniya dîtinê di ezmûnên optîkê de tê bikaranîn.

AR: الحجرة المظلمة ذات الثقب الدقيق التي استخدمها ابن الهيثم لإثبات انتشار الضوء في خطوط مستقيمة وتفسير تشكل الصور البصرية.

EN: The pinhole dark-chamber apparatus used by Ibn al-Haytham to empirically demonstrate the rectilinear propagation of light and image inversion.

TR: Bilimsel ve tarihsel bir metnin yazara aidiyetini aktarım zinciriyle (isnad) belgeme ve farklı el yazması nüshaları karşılaştırarak (mukabele) doğru metni inşa etme filoloji yöntemi.

KU: Rêbaza fîlolojîk a piştrastkirina çavkaniya metnan bi rêya zincîra veguhestinê û berawirdkirina nusxeyên destnivîs ên cuda.

AR: منهج توثيق نسبة النصوص إلى مؤلفيها ومقابلة النسخ الخطية المتعددة لضبط المتن العلمي والتاريخي وتخليصه من التصحيف والتحريف.

EN: The philological and historiographical discipline of verifying transmission chains and collating multiple manuscript witnesses to establish an authoritative critical text.

TR: Ortaçağ ve erken modern dönemde dilbilim, mantık, matematik, astronomi, tıp, felsefe ve hukuk bilimlerinin vakıf güvencesiyle ücretsiz okutulduğu, çok dilli (Arapça, Türkçe, Kürtçe, Farsça) akademik kurum.

KU: Saziya akademîk a serdema klasîk ku tê de zimannasî, mantiq, stêrnasî, felsefe û wêje bi awayekî pirzimanî (Kurdî, Erebî, Tirkî, Farisî) dihatin xwendin.

AR: المؤسسة التعليمية والوقفية التي احتضنت تدريس العلوم العقلية واللسانية والطبية والفقهية، وأسهمت في نشر التعددية اللغوية والبحث العلمي.

EN: Endowed collegiate institution of the classical era offering instruction and research across linguistics, logic, astronomy, medicine, philosophy, and law.

TR: Her beyti kendi arasında kafiyeli olan; Mem û Zîn, Kutadgu Bilig ve Mesnevî-i Ma'nevî gibi uzun felsefi, etik, siyasi ve irfani anlatıların kaleme alındığı klasik edebiyat formu.

KU: Forma wêjeya klasîk a ku her malika wê di nav xwe de bi qafiye ye; berhemên mezin ên wekî Mem û Zîn a Ehmedê Xanî bi vê formê hatine nivîsandin.

AR: فن شعري كلاسيكي يقوم على المزدوجات المقفّاة، صيغت به كبرى الملاحم الفكرية والحكمية والأدبية في تراث الشرق مثل مم وزين وقطادغو بيليك.

EN: Classical rhymed couplet form used for expansive philosophical, ethical, and literary epics such as Ehmedê Xanî's Mem û Zîn and Yusuf Khass Hajib's Kutadgu Bilig.

TR: Dillerin söz varlığını, ses ve biçim denkliklerini birincil saha derlemeleri ve çift dilli/çok dilli sözlüklerle (Dîvânu Lugâti't-Türk, Nûbihara Biçûkan) kayıt altına alan dilbilim dalı.

KU: Qada zimannasiyê ya ku xezîneya peyvan û rêzimana zimanan bi ferhengên duzimanî û pirzimanî (wekî Nûbihara Biçûkan û Dîwanu Lugatît-Tirk) tomar dike.

AR: العلم اللساني الذي يعنى بجمع مفردات اللغات ومقارنة أبنيتها الصوتية والصرفية وتأليف المعاجم التعليمية والموسوعية.

EN: The linguistic science of compiling bilingual and encyclopedic dictionaries (such as Divanu Lugati't-Turk and Nubihara Bicukan) and analyzing comparative grammar.

TR: Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye'nin girişinde yer alan; masumiyet karinesi (berâet-i zimmet), zararın giderilmesi ve sözleşmelerde irade-amaç üstünlüğü gibi 99 temel hukuk normu.

KU: 99 rêgezên bingehîn ên hiqûqê yên ku di destpêka Mecelleyê de cih digirin; wekî bêgunehiya bingehîn, rakirina zirarê û parastina dadweriyê.

AR: المبادئ القانونية والفقهية التسع والتسعون المتضمنة في صدر مجلة الأحكام العدلية، كقاعدة براءة الذمة الأصل، ولا ضرر ولا ضرار، والعبرة في العقود للمقاصد والمعاني.

EN: The 99 foundational legal maxims codified in the opening book of the Mecelle, establishing presumption of innocence, equity, and intent-based contract interpretation.

TR: İbn Sînâ'nın El-Kânûn fi't-Tıb eserinde tanımladığı; koruyucu hekimlik (çevre, su, uyku, beslenme dengesi) ve ilaçların insan bedeni üzerindeki etkisini ölçen yedi aşamalı klinik deney protokolü.

KU: Rêgezên bijîşkiya parêzkar û protokola heft qonaxî ya ceribandina klînîk a dermanan ku Îbn Sîna di El-Qanûn fît-Tib de daniye.

AR: منظومة الطب الوقائي والشروط السبعة للتجربة الدوائية السريرية التي قعّدها ابن سينا في القانون في الطب للتثبت من أثر الأدوية.

EN: Avicenna's system of preventive public health and the seven methodological rules for clinical drug testing codified in The Canon of Medicine.

TR: Mimar Sinan'ın Süleymaniye ve Selimiye külliyelerinde uyguladığı; kubbe yükünü kemer, pandantif ve filayaklarıyla zemine aktaran yapı statiği ile kubbe kasnağındaki akustik rezonatör küpler.

KU: Endezyariya avahîsaziyê ya Mîmar Sînan ku giraniya qubeyê bi kemer û stûnan belav dike û bi kûpên akûstîk deng di hundirê avahiyê de zelal belav dike.

AR: الابتكار الهندسي عند معمار سنان في توزيع أحمال القبة المركزية الكبرى على الأركان والدعائم، وتوظيف الجرار الخزفية المجوفة لضبط الصدى الصوتي.

EN: Mimar Sinan's structural engineering system distributing monumental central dome loads across piers and pendentives, combined with hollow ceramic acoustic resonators.

TR: Bilimsel araştırmaların, kamu malı klasik metinlerin ve ansiklopedik maddelerin finansal veya teknik engel olmaksızın tüm insanlığın ortak mirası olarak şeffaf kaynaklarla sunulması ilkesi.

KU: Rêgeza pêşkêşkirina metnên klasîk, lêkolînên zanistî û madeyên ensîklopedîk bêyî astengî wekî mîrateya hevpar a mirovahiyê bi çavkaniyên zelal.

AR: مبدأ إتاحة البحوث العلمية والنصوص التراثية والموسوعية مجاناً لجميع الباحثين والقراء مع الالتزام الصارم بالتوثيق الأكاديمي ورخص المشاع المفتوح.

EN: The principle of making scholarly literature, public-domain classics, and peer-reviewed encyclopedia entries freely accessible to humanity with rigorous source verification.